harivaMsha, Volume II, Appendix 1, pp.54-62, BORI 1971 12 itranslated by A. Purushothaman, purushothaman_avaroth @ yahoo.com kR^iShNasya nIlayA saha vivAhaH 12a (pp. 54-57) vaishaMpAyana uvAcha syAlo.atha nandagopasya mithileShu gavAM patiH | pravR^iddhagodhano dakShaH kumbhako nAma nAmataH || 12a-1 dAtA dugdhasya sarveShAM takrasya cha ghR^itasya cha | janasya priyavA~N nityaM yashodAyA jaghanyajaH || 12a-2 dharmadA tasya bhAryAsIddharmadaiva cha nAmataH | sA sUtApatyayugalaM shobhanaM gopabhUShaNam || 12a-3 tasyostatra pumA~njAtaH shrIdAmA nAma vishrutaH | sarvaishcha sadguNairyuktaH sarvaprANimanoramaH || 12a-4 nIlA nAma cha kanyAsIdrUpaudAryaguNAnvitA | hasantI gamanairhaMsAnbhUspR^iShTacharaNAnmuhuH || 12a-5 padmapatranibhau pAdau vartulAyataja~NghinI | lInAsthijAnusaMdhAnA mAMsalorudvayA mR^iduH || 12a-6 rathavisthIrNajaghanA mR^idUtkIrNagaLatrikA | vishAlorusamAviShTA chakranAbhirmanoramA || 12a-7 kramAdUrddhvavalI nimnatanumadhyatanUruhA | suvarNakumbhasadR^ishau dR^iDhau pInau stanau mR^idU || 12a-8 dhArayantI mR^idusparshA kAmasya jananI nR^iNAm | kambugrIvA sunAsA sA sukapolamanoharA || 12a-9 shubhavidrumabimboShThI sudatI shubhanAsikA | vinidrAmbujavaktrA sA nIlolpalanibhekShaNA || 12a-10 vilAsinI sukarNAntA smarachApanibhe ubhe | bhrUvau dadhAnA susnigdhA ardhachandralalATikA || 12a-11 dIrghaku~nchitakeshADhyA lakShaNaiH sakalairyutA | trilokaratnabhUtA sA visvachittavilolinI | yauvanasthA sukAntA~NgI devamartyavilobhinI || 12a-12 tAM vavruH sarvabhUpalA bhUyo bhUyo vishAM pate | na teShAM kasyschiddattA pitrA vidhibalAshrayAt || 12a-13 etasminneva kAle tu vR^iSharUpA mahAsurAH | kAlanemisutAH sapta vikrAntA bAhushAlinaH || 12a-14 tadA devAsure yuddhe viShNunA prabhaviShNunA | samgrAmAnbahushaH kR^itvA tena yuddhe jitAstadA | disho mUDhAH prajagmuste viShNuM hantuM samudyatAH || 12a-15 yAvatkR^iShNo yadukule jAto daiteyasattamAH | j~nAtvA viShNuM yadukule yatnavantaH samutthitAH || 12a-16 vR^iSharUpadharAH sapta kumbakasya vraje vasan | balavanto mahAshR^i~NgA mahAkukShishirodharAH || 12a-17 lambasAsnA mahAgrIvA mahAkumbhakakudminaH | pR^ithudIrghamahAvAlAH pR^ithutIkShNakhurAH kharAH || 12a-18 dIrghavaktrA dIrghadantAH kuNDanetrA sukarNakAH | nityadR^iptA mahAhrAdAstrAsitAH sheShagogaNAH || 12a-19 te vR^iShAH sarvato jagnurgAshcha vatsAmshcha durmadAH | garbhAnAstrAvayansarvAngavAM sasyAnyabhakShayan || 12a-20 videhasasyajAtAni bhakShayitvA muhurmuhuH | sasyAnAM pAlakAnsarvAnAdhAvanti sma sarvataH | kumbhakasya vraje rAtrau vasanti sma mudAnvitAH || 12a-21 kR^iShIvalAstataH sarve rAj~no mithilavarmaNaH | nyavedayaMstadA sarvaM vR^iShaiH sasyavinAshanam || 12a-22 yAnyeva tava sasyAni rAShtre jAtAni sarvashaH | bhakShitAni samastAni kumbhakasya vR^iShairnR^ipa | saptabhistaiH samudrikttairdamanena vivarjitaiH || 12a-23 te nivAryA mahIpAla yadi te syAjjagatrayam | sAdayanti muhuH sarvAnnaShTA rAjanbhavatprajAH || 12a-24 iti teShAM vachaH shrutvA rAjA janakasaMbhavaH | dUtaiH kumbhakamAhUya vachanaM chedamabravIt || 12a-25 tava sapta vR^iShA gopa nirdamAH sasyaghAtakAH | damyantAmadya sarve te vRiShAH sarvaprayatnataH || 12a-26 anyathA daNDya eva syAtsabandhuH saprajo bhavAn | gachCha gopairmatiyutairdamane kushalaiH samaM | damyantAM te vR^iShAH sapta na bhayaM vidyate tava || 12a-27 atha rAtrau kvachiddR^iptAndAnavAn vR^iSharUpiNaH | gopAlairaparaiH sArdhaM niyantumupachakrame | rajjuhastAstadA sarve mandaM mandamupAyayuH || 12a-28 atha te ballavAndR^iShTvA rajjuhastAnsamantataH | huMbhAravaM prakurvANA gopAnevAbhidudruvuH | tAnkhuraiH shR^i~NgakoNaishcha samAjagmuH samantataH || 12a-29 te hatA gopamukhyAstairgataprANAH samaM bhuvi | patitAH sherate bhUmau vajrabhagnA ivAchalAH || 12a-30 dArakA dArikA vatsAstairhatAH patitA bhuvi | sherate mR^itabhUyiShThAH kumbhakasya vraje sma ha || 12a-31 nishcheShTamabhavatsarvaM vrajaM nihatadArakaM | na shekuste vR^iShAnroddhuM dR^iDhairdAmAbhirudyatAH | nirvIryoH sarva evAmi bhagnAstairvR^iSharUpibhiH || 12a-32 vraje tasminmahIpAla nihate cha tathA hate | visaMj~naH kumbhako bhUtvA nishcheShTaH samapadyata || 12a-33 tato vimR^ishya tairgopairmatimevaM samAdadhe | taptAnAM vR^iShamallAnAM damitA yo bhavedbhuvi | tasmai kanyAM pradAsyAmi nIlAM nIradalochanAm || 12a-34 gopAH sarve samAyAntu ye gopA goShu jIvinaH | shUdrA vA ye samarthAH syuste cha gachChantu sarvashaH | evamAghoShayAmAsa kumbhakaH sa vraje kila || 12a-35 December 09, 2008 12b (pp. 57-58) vaishaMpAyana uvAcha tato gopagaNaH sarvo mithilAmanvavartata | vR^iShAnsapta samAhatya nIlAM gR^ihNAma yatnataH | iti gopAH samAjagmuH pratyekaM tAM jighR^ikShavaH || 12b-1 mithilA rAjadhAnI sA na kvachidballavairvinA | gopAlamayamevaitadrAShTraM mithilavarmaNaH || 12b-2 te gopAstvAyatabhujA vistIrNabalasaMyutAH | AsphoTitabhujA mattAH pratyekaM vR^iShamanvayuH || 12b-3 kumbhakasya tadA dUtairAhUto gopanandanaH | gopAlairaparaiH sArdhaM nandagopaH samAyayau || 12b-4 rAmakR^iShNau cha saMyAtau kumbhakasya vrajaM kila | dArakairaparaiH sArdhaM savayobhirmudAnvitaiH || 12b-5 mayUrA~NgatachitrA~Ngau nIlaku~nchitamUrdhajau | pIte vasAnau vasane harichandanacharchitau || 12b-6 vanamAlAkR^itoraskau dAmayaj~nopavItinau | shikyAlambadghaTakarau parNavAdyavinodinau || 12b-7 kiMkiNIjAlasaMhrAdau shikhipichChairalaMkR^itau | veNuvINAkR^itaravau shR^i~NgadhvanisamAkulau | divisthairdevagandharvairanuyAtau mahAmatI 12b-8 gopAste naubhiruttIrya yamunAmUrmimAlinIm | ga~NgAM chaivAbhisaMyAtA mithilAM kR^iShNasaMyutAH || 12b-9 kumbhakashcha mahAbudhirmaithileyo mudAnvitaH | nandagopaM tadA dR^iShTva saputraM cha samAgataM || 12b-10 utthAyAgre samAgamya samAli~Ngya mudAnvitaH | bR^isIM saMchodayAmAsa yashodAM chaiva dharmadA || 12b-11 balabhadrasya kR^iShNasya shrIdAmA chAsanaM dadau | kR^isaraM pAyasaM chaiva tathA dadyodhanaM bahu | nivedya nandagopAya saputrAya mudAnvitaH || 12b-12 apUpAH saktavo dhAnAH sharkarAkShIramishritAH | dattAH kR^iShNAya rAmAya nandAyAtha sajAtaye || 12b-13 evaM prItAH sumanaso nandagopapuraHsarAH | UShuH sukhaM tadA rAtrau gopAlAH sarva eva te || 12b-14 atha tasyAM vR^iShA rAtrau goShu vaishasanaM muhuH | pratyekaM sapta te mallA dAnavA vR^iSharUpiNaH | vatsA~njaghnuratho gAshcha kutIrbhUyo babhan~njire || 12b-15 AgantukAMstadA gopAnrAtrau yuddhAya niHsR^itAn | jaghnuH shR^i~NgaiH khuraishchaiva shiShTA gopA disho yayuH | humbhAravaM prakurvanto diggajA iva tasthire || 12b-16 rajjUshChitvA ghaTanbhitvA kIlakAnatha shikyakAn | vatsAnvidrAvayAmAsurgAshcha rAjandisho dasha || 12b-17 tataH prabhAte vimale vyuShTA sA rajanI kila | vR^iShAstathurmahAnAdAstasminkumbhakaveshmani || 12b-18 diggajA iva saMhnAdaM humbhAravapuraHsaram | chakrire parvatAkArAH kAlAntakayamopamAH || 12b-19 December 10, 2008 12c (pp. 58-60) vaishaMpAyana uvAcha atha tasyAmavasthAyAM nishcheShTaH kumbhakaH kila | vR^iShAMstathAvidhAndR^iShtvA vrajaniHsheShakAriNa | gopAnsarvAnsamAhUya vachanaM chedamabravIt || 12c-1 shrUyantAM mama vAkyAni gopA nandapuraHsarAH | vR^iShAH sapta samudbhUtA vraje.asminmadadurmadAH || 12c-2 siMhA iva grahAkrAntA diggajA iva daMshitAH | apratarkyA anAsAdyA gopagopIvyatikramAH || 12c-3 yatnAshcha bahavo.asmAbhiH kR^itA roddhumimAnmuhuH | eShAmekaM balAdyodddhuM na shaktAH smeti saMgatAH | bhItAstebhyo muhurgopA visaMj~nA paryaTAmahe || 12c-4 kiM cha rAj~nA muhurdaNDyA vayaM mithilavarmaNA | gatimeShAM na jAnImo nAgatiM na cha chintitam || 12c-5 na cha te kevalavR^iShA rAkShasA vA vR^iShAtmanA | daityA vA dAnavA vApi yakShagandharva eva vA | asmadutsAdanArthAya vraje.asminsamupasthitAH || 12c-6 yuShmAkamAgatAnAM tu yo vR^iShAndamayiShyati | tasyeyaM sarvakalyANI nIlA deya manasvinI | nIlA sumadhyamA tasmai dattA kamalalochanA || 12c-7 ityuktvAhUya tAM kanyAM gopamadhye karotthitAm | yUnAM manAMsi chAkShINi tasyAmeva prapedire || 12c-8 stanayoH sthitimAjagmuH keShaMchinnetrapa~Nkaje | anyeShAmadhare chaiva pareShAM cha sumadhyame | evaM vyAlolamanaso gopAshchitrasthitA iva || 12c-9 tatra nandasutaH kashchijjyeShThaH kR^iShNasya saMmataH | sa tadAghoShayadvAchA damayiShye vR^iShAnamUn | iti pratasthe tAnhantuM daiteyAnvR^iSharUpiNaH || 12c-10 bhujAvAsphoTya ruddho.api pitrA yatnavatA tadA | iyeSha yoddhuM mandAtmA yAnna shaknoti mAdhavaH || 12c-11 rAvaNasya raNe hanta yashcha hantA sumAlinaH | teShAM madhye samAsthAya humbhAravamathAkarot || 12c-12 tena shabdena te sapta vR^iShA ghoShavataH puraH | khurA~nshR^i~NgAnsamuddhR^itya samuttasthuH samudyataH || 12c-13 teShAm sthitAnAmekasya ghoShavAnmastake.ahanat | tato gopAH samAgamya siMhanAdaM vyanInadan || 12c-14 Ahato mastake so.atha vR^iSho ghoShavatA tadA | agre khurAbhyAmAhR^itya ghoShavantaM dadaMsha ha || 12c-15 punaH shR^i~NgenA taM hatvA khurAbhyAM dUrato,akShipat | vyanInadachcha sahasA gopAnvidrAvayaMstadA || 12c-16 yuvAnastvatha ye gopA nIlAgrahaNalAlasAH | muShTiM saMvartya saMvartya bhujAsphoTanatatparAH | gopalIlAM prakurvantasteShAmagre padaM dadhuH || 12c-17 sthiteShu gopavIreShu te vR^iShA gopaghAtakAH | sarvAMstA~nshR^i~NgakoNaishcha nijaghnuH sarvatastataH | mastakaishcha khuraishchaiva nyahananmuditA bhR^isham || 12c-18 te gopA vR^iShadaityaishcha nihatA bhuvi pAtitAH | gatAnbhimukhaM hatvA saMsthitAH sumahAvR^iShAH || 12c-19 humbhAravaninAdena bhIShayantaH sagogaNAn | gopAlAngopamukhyAMshcha balAdvidrAvya daMshitAn | valmIkAnkhAdayanto vai taTaghAtaM prachakrire || 12c-20 kumbhako nandagopashcha ye vR^iddhA goShu jIvinaH | kR^ityamUDhAH susaMvR^ittAstadA gopapuraHsarAH | rAj~no bhItA babhUvushcha daNDyA vayamiti sthitAH || 12c-21 December 11, 2008 12d (pp. 60-61) vaishaMpAyana uvAcha atha kR^iShNastadA rAmaM babhAShe vaishase sati | naite vR^iShA mahAbhAho daityAH sapta samutthitAH || 12d-1 kAlanemisutA Arya mAM hantumiha saMgatAH | purA mayA hatA yuddhe tadA tArAmaye vibho || 12d-2 ete.atibalino nityaM mayi vidveShakAriNaH | nihantavyA mayA rAma gogopAnrakShatA samam || 12d-3 etairgopA hatA bhUyo bhUyo hantuM samudyatAH | vayametairyathAyogaM krIDAM kurmaH sagopakAH || 12d-4 nandashcha kumbhakashchobhau viShaNNau samapadyatAm | rakShitavyau balAdetau gopau bandhU mayA vibho || 12d-5 nIlAmenAM grahiShyAmi hatvA sapta vR^iShAnimAn | shrIdAmAnaM sakhitvena grahiShyAmi na saMshayaH || 12d-6 iti nishchitya rAmeNa kR^iShNaH kamalalochanaH | purasteShAM padaM chakre vR^iShANAM balashAlinAM || 12d-7 te vR^iShA ditijAH kruddhA viShNuM dR^iShTvA puraHsthitam | pUrvavairaM samAshritya parAhantuM prachakramuH || 12d-8 te samaM sahasA petuH kR^iShNasyopari dAnavAH | tato yuddhaM samabhavatteShAM kR^iShNasya cha prabho || 12d-9 tato gopagaNaH sarve kR^iShNamevAshritAbhavan | shR^i~Ngaiste sahasA jaghnuH kR^iShNaM hantumabhIpsavaH || 12d-10 pAdaprahArairaparaiH puchChaghAtaishcha keshavam | pR^ithkpR^ithaksamAhanyuH pratyekaM vR^iShadAnavAH | dantairdadaMshurapare khurairanye janArdanam || 12d-11 tataH kR^iShNo ruShA muShTiM saMnihitya jaghAna ha | teShAmekaM kShaNAddhatvA punaranyaM jaghAna ha || 12d-12 krameNa muShTyA tAnsarvAnhatvA daiteyagopatIn | nIlAM haste gR^ihItvAtha kR^iShNastasminvyarochata || 12d-13 kumbhako nandagopaM taM provAcha vrajasaMsadi | prasAdAttava putrasya jIvAmo vigatajvarAH | saputrAH saha gopAlaiH savatsA godhanaiH samam || 12d-14 vR^iShaishcha saptabhirnanda hatA gAvaH sahasrashaH | garbhAshcha niHsR^itAstAvadvatsAstAvanta eva hi | yataste nihatA nanda sukhaM tasmAdavApnumaH || 12d-15 gosahasraM tava vibho mahiShA mahiShIshataM | yAvadichChasi vA nanda tAvatte vai dadAmyaham | nIlAyai lakShmayutaM dAsyAmi bahugodhanam || 12d-16 nandagopa uvAcha alaM mama vibho tAta gobhirvatsairdhanairapi | tiShThantAmadya gAvaste gAvo me bahavo matAH || 12d-17 ghR^itavatyaH kShIravatyo babhUvUH putrajanmataH | yadA cha kR^iShNa udbhUtastadAprabhR^iti me vraje || 12d-18 yAvaddugdhaM samudbhUtam tAvadeva ghR^itaM bhavet | gulme gulme madhu bhavetsvAdU svAdU bhavatyalam || 12d-19 gAvo vatsAshcha nIrogA jAte kR^iShNe vraje mama | alpakaM na cha me syAttadgehe svaM kR^iShNasaMnidhau || 12d-20 yAsyAmyahamatho gopa gR^ihAyAbhyanujAnatAm | ityuktvA prayayau nandaH savrajaH sahagogaNaH || 12d-21 kR^iShNashcha nIlayA sArdhaM shrIdAmnA saha saMgataH | sAkaM cha balabhadreNa yayau vR^indAvanaM vanam | prApya vR^indAvanaM gopA remire saha keshavAH || 12d-22 December 12, 2008 12e (pp. 62) janamejaya uvAcha aho chitramaho chitraM mAdhavasya jagatpateH | krIDeyaM vAsudevasya gopalIlAM prakurvataH || 12e-1 dhanyAsta eva deveshaM gopaveShavibhUShitam | apashyandevamIshaM ye mayUrA~NgadabhUShaNam || 12e-2 kIladAmAsthitakaraM kiMkiNIkvaNitA~Ngadam | tAlageyarataM devaM parNavAdyAntaraiShiNam || 12e-3 bANapuShpasphuTanmauliM nIlameghanibhaM hariM | pashyanti devamIsheshaM namastebhyaH punaH punaH || 12e-4 hatvA vR^iShAnhariH sapta punarAgamya mAdhavaH | vR^indAvanaM sarAmastu gopaiH saha mahAmune | akaroktiM jagannAthastanme brUhi tapodhana || 12e-5 vaishaMpAyana uvAcha tasyAM sharadi govindaH sukhaM vR^indAvane vane | chachAra godhanaiH sAkaM jagatAM prItivardhanaH || 12e-6 December 12, 2008